1 .Hypostasis of the ArchonsNë këtë traktat gnostik sethian (shek. 2ᵉ/3ᵉ e.s.), “arkontët” (sundimtarët) e krijuan Adamin nga dheu, por nuk mundën ta gjallëronin. Një frymë qiellore hyn në të, por arkontët e dëbojnë me dhunë atë frymë — duke u orvatur madje ta përdhunojnë. Ajo ikën duke u shndërruar në pemë, duke lënë pas një hije të quajtur “Eva”. Pastaj, përmes gjarprit, ajo u flet Adamit dhe Evës, duke i nxitur të hanë nga Pema e Njohjes, që ta rifitojnë vetëdijen e tyre hyjnore. Arkontët më pas i dëbojnë, duke e dënuar njerëzimin me një jetë harrese dhe mundimi
2. Apocryphon of JohnNë këtë vepër qendrore të Nag Hammadit (shek. 2ᵈ e.s.), demiurgu Yaldabaoth dhe arkontët e tij vjedhin një copëz të mendimit të parë (Sophia) dhe e ndërtojnë Adamin si burg për dritën hyjnore. Vetë “mendimi” i Sophias (Epinoia) dhe Eonët aleatë e mashtrojnë Yaldabaothin që ta fryjë thelbin e vjedhur brenda Adamit, duke e gjallëruar atë, por duke e zbrazur veten. Të tmerruar, arkontët e mbyllin Adamin në një “Kopsht” të rremë dhe e fshehin Pemën e vërtetë të Njohjes. Në atë çast, Eva dërgohet si ndihmëse — e krijuar kur Yaldabaothi përpiqet ta nxjerrë dritën përsëri jashtë — për ta zgjuar Adamin që ta njohë trashëgiminë e tij hyjnore dhe për ta udhëhequr të hajë frutin, duke e thyer magjinë e demiurgut.
— — — — — — — — — — — —
Po sikur kuptimi ynë i historisë së Adamit dhe Evës, ashtu siç na e kanë paraqitur tradicionalisht fetë monoteiste, të mos e kapë një të vërtetë të thellë e vendimtare? Po sikur Zoti i përshkruar në këto histori — hyjnia xheloze e ndëshkuese që kërkon adhurim ekskluziv — të mos jetë qenia supreme që përfytyrojmë, por diçka shumë më e errët?
Jahveu — krijuesi i paditur e xheloz
Në mësimet gnostike, si Jahveu (Zoti hebraik) ashtu edhe Allahu (Zoti islam) shihen zakonisht si pasqyrime a identitete të Samaelit (Yaldabaothit), Demiurgut. Gnostikët e shihnin hyjninë qendrore të traditave monoteiste — të karakterizuar nga xhelozia, ligjet e rrepta dhe kërkesa për adhurim ekskluziv — si shfaqje të të njëjtit krijues-zot të metë e më të ulët, Samaelit. Sipas këtyre mësimeve, Yaldabaothi nuk është Zoti transcendent e absolut, por një hyjni më e ulët që gabimisht pretendon epërsinë, ngaqë s’e njeh realitetin më të lartë hyjnor. Kjo vetëshpallje arrogante, “Unë jam Zoti dhe nuk ka tjetër veç meje”, nuk zbulon hyjni të vërtetë, por orvatjen e pasigurt të një krijuesi të rremë për t’u kapur pas pushtetit.
Gabimi i Sophias dhe lindja e Demiurgut
Në kozmologjinë gnostike, realiteti fillon me Monadën e epërme e të panjohshme — Zotin e vërtetë, prej të cilit emanojnë qenie hyjnore të quajtura Eone, të çiftuara mashkull e femër si syzygji:
- Nous (Mendja) & Aletheia (E Vërteta)
- Logos (Fjala) & Zoe (Jeta)
- Anthropos (Njeriu) & Ecclesia (Kisha ose Kuvendi)
- Bythios (I Thelli) & Mixis (Përzierja)
- Ageratos (I Pamoshuari) & Henosis (Bashkimi)
- Autophyes (I Vetëlinduri) & Hedone (Kënaqësia)
- Acinetos (I Palëvizshmi) & Syncrasis (Bashkëpërzierja)
- Monogenes (I Vetëmlinduri) & Macaria (Lumturia)
- Paracletus (Ngushëlluesi) & Pistis (Besimi)
- Patricos (Atërori) & Elpis (Shpresa)
- Metricos (Amërorja) & Agape (Dashuria)
- Ainos (Lavdërimi) & Synesis (Zgjuarsia)
- Ecclesiasticus (Biri i Ecclesias) & Macariotes (Lumturia)
- Theletos (I Përsosuri) & Sophia (Urtësia), Eoni më i ri
Sophia, e etur ta njihte Monadën më vete, lindi gabimisht Yaldabaothin — një krijues të metë e të paditur, të pavetëdijshëm për mbretërinë më të lartë shpirtërore. Kështu lindi Demiurgu — që do të thotë “mjeshtër” ose “zejtar” — i cili, në traditën gnostike, është krijuesi i metë i universit tonë material. I njohur si Yaldabaoth, Samael ose Jahve, kjo qenie e ndërtoi kozmosin fizik në padituri, duke besuar gabimisht se ishte hyjnia e epërme, dhe duke e burgosur pa dashje njerëzimin në një mbretëri të ndarë nga realiteti i vërtetë shpirtëror.
Arkontët — agjentët e skllavërimit
Për ta imponuar sundimin e tij mbi njerëzimin dhe për ta mbajtur gjallë paditurinë kozmike, Yaldabaothi krijoi një këshill Arkontësh, sundimtarë mbi qiejt kaotikë. Ndër ta:
- Yaldabaoth (Paramendimi)
- Yao (Zotërimi)
- Sabaoth (Hyjnia)
- Adonaios (Mbretërimi)
- Eloaios (Smira)
- Oriaios (Pasuria)
- Astaphaios (Urtësia — pasqyrimi i rënë i Sophias)
Së bashku, këta Arkontë e përjetësojnë vuajtjen, paditurinë dhe verbërinë shpirtërore, duke e mbajtur njerëzimin të burgosur në mbretërinë materiale dhe duke e penguar ta kuptojë prejardhjen e vet hyjnore.
Historia e vërtetë e Adamit dhe Evës — një kërkim për çlirim
Në këtë rilexim gnostik, Adami u formua nga Yaldabaothi dhe Arkontët e tij prej balte të pajetë, si një enë e menduar për ta burgosur dritën hyjnore të vjedhur — një copëz të thelbit të Sophias. I paaftë ta gjallëronte i vetëm krijesën e tyre, Yaldabaothi u mashtrua nga “mendimi” i Sophias (Epinoia) dhe Eonët e tjerë aleatë që ta frynte thelbin e tij të rrëmbyer brenda Adamit, duke e gjallëruar pa dashje dhe duke e pakësuar fuqinë e vet. Të tmerruar nga potenciali i zgjuar i Adamit, Arkontët e mbyllën në një Kopsht mashtrues dhe e fshehën Pemën e vërtetë të Njohjes. Eva u krijua fillimisht kur Yaldabaothi u përpoq ta nxirrte dritën hyjnore nga Adami, me qëllimin që ajo të ishte një ndihmëse për ta mbajtur Adamin të nënshtruar. Por Eva u bë ena dhe hija e kësaj shkëndije hyjnore, e udhëhequr nga urtësia e fshehtë e Sophias. E nxitur nga gjarpri — që mishëronte urtësinë dhe mprehtësinë e Sophias — Eva e kuptoi misionin e saj: t’ia zgjonte Adamit vetëdijen për trashëgiminë e tyre të vërtetë shpirtërore, duke e shtyrë të hante frutin e Pemës së fshehur të Njohjes, duke e thyer kështu magjinë e Demiurgut dhe duke e nisur rrugën e tyre drejt çlirimit përmes gnozës.
Krishti — Eoni i shpëtimit
Duke e parë gjendjen e rëndë të njerëzimit, Monada emanoi dy Eone shpëtimtarë: Krishtin dhe Shpirtin e Shenjtë. Krishti zbriti në trajtë njerëzore si Jezusi, duke u mësuar të vërteta të fshehta atyre që ishin gati të dëgjonin, duke i udhëhequr shpirtrat larg kurthit material të Yaldabaothit, drejt ndriçimit dhe lirisë shpirtërore.
Kurthi i rimishërimit
Pa gnozë, shpirtrat njerëzorë mbeten të zënë në cikle të pafundme rimishërimi, të lidhur pandërprerë pas ekzistencës materiale. Urtësia gnostike thekson se vetëm duke arritur zgjimin shpirtëror mund t’i shpëtosh këtij cikli që përsëritet dhe të kthehesh në plotësinë e mbretërisë hyjnore — Pleromën.
A e kemi keqkuptuar gjithë kohës?
Ndoshta gnostikët ishin krejtësisht gabim dhe këto mësime s’kanë kurrfarë thelbi të vërtetë. Megjithatë, xhelozia, brutaliteti dhe përçarja ndaj njerëzimit, të përshkruara në rrëfimet tradicionale, ndoshta nuk e kapin plotësisht thelbin e vërtetë — çka lë të kuptohet se diçka më e thellë a vendimtare vërtet mund të mungojë.
Në kërkimin tonë për shpjegimin më të mirë, ku e hedhim hapin e besimit?